تصاویر و زندگانی شاهنشاه بزرگ شاه طهماسب صفوی

بازدیدها: 0

حکومت شکوهمند صفویه همانی بود که ایران، تاریخ و بشریت میخواست. پادشاهان صفویه ترکیبی بهاری و متوهزن از سنت کیانی و خسروانی ایران و مذهب حق شیعه ۱۲ امامی بودند.

پادشاهان صفویه سنت دیرین اتحاد دین و دولت را که بنا بر وصیت شاهنشاه بزرگ اردشیر بابکان تار و پود ایران هستند در قالب تاج و تخت شاهنشاهی صفوی و مذهب شیعه دوباره احیاء کردند و شکوه ایران را بر ایران بازگرداندند.

شاهان شکوهمند و یزدانپرست صفویه در جنگ های بسیاری ایران و دین را از شر چنگال اهریمنان عثمانی، ازبک، اروپایی و دیگر اشرار حفظ کردند .

امروز میخواهیم کمی درباره یکی از شاهنان شکوهمند صفویه یعنی شاه طهماسپ صفوی بخوانیم و سه تصویر از این شاه بزرگ ایران ببینیم .

نوشته امروز درباره تاریخچه دوران شاه طهماسب، جنگها، پیروزی ها و فراز و فرود زندگانی و جهانداری او و موضوعات مربوط به تصاویر او که در این نوشته منتشر میشود است.

شاهان صفویه به ترتیب سلطنت:

۱ شاه اسماعیل یکم ۲۵ رجب ۸۹۲ / ۴ مرداد ۸۶۶ ۱ جمادی‌الثانی ۹۰۷ / ۲۲ آذر ۸۸۰ ۱۹ رجب ۹۳۰ / ۲۳ اردیبهشت ۹۰۳ ۱۹ رجب ۹۳۰ / ۲۳ اردیبهشت ۹۰۳

۲ شاه طهماسب یکم ۲۶ ذیحجه ۹۱۹ / ۳ اسفند ۸۹۲ ۱۹ رجب ۹۳۰ / ۲ خرداد ۹۰۳ ۱۵ صفر ۹۸۴ / ۲۵ اردیبهشت ۹۵۵ ۱۵ صفر ۹۸۴ / ۲۵ اردیبهشت ۹۵۵

۳ شاه اسماعیل دوم ۹۴۳ / ۹۱۵ ۹۸۴ / ۹۵۵ ۹۸۵ / ۹۵۶ ۹۸۵ / ۹۵۶

۴ شاه محمد خدابنده ۹۳۸ / ۹۱۰ ۹۸۵ / ۹۵۶ ۹۹۶ / ۹۶۷ ۱۰۰۴ / ۹۷۵

۵ شاه عباس یکم ۱ رمضان ۹۷۸ / ۲۷ دی ۹۴۹ ۱۰ ذی‌القعده ۹۹۶ / ۹ مهر ۹۶۷ ۲۴ جمادی‌الاول ۱۰۳۸ / ۳۰ دی ۱۰۰۷ ۲۴ جمادی‌الاول ۱۰۳۸ / ۳۰ دی ۱۰۰۷

۶ شاه صفی یکم ۱۰۲۱ / ۹۹۱ ۱۰۳۸ / ۱۰۰۷ ۱۰۵۲ / ۱۰۲۱ ۱۰۵۲ / ۱۰۲۱

۷ شاه عباس دوم ۱۸ جمادی‌الثانیه ۱۰۴۳ / ۱۱ دی ۱۰۱۱ ۱۰۵۲ / ۱۰۲۱ ۱۰۷۷ / ۱۰۴۵ ۱۰۷۷ / ۱۰۴۵

۸ شاه سلیمان یکم محرم ۱۰۵۸ / اسفند ۱۰۲۶ ۱۰۷۷ / ۱۰۴۵ ۱۱۰۵ / ۱۰۷۳ ۱۱۰۵ / ۱۰۷۳

۹ شاه سلطان حسین ۱۰۷۹ / ۱۰۴۷ ۱۴ ذیحجه ۱۱۰۵ / ۱۶ مرداد ۱۰۷۳ ۱۱۳۵ / ۱۱۰۱ ۱۱۳۹ / ۱۱۰۵

۱۰ شاه طهماسب دوم ۱۱۱۵ / ۱۰۸۲ ۱۱۳۵ / ۱۱۰۱ ۱۱۴۵ / ۱۱۱۱ ۱۱۵۲ / ۱۱۱۸

۱۱ شاه عباس سوم ۱۱۴۵ / ۱۱۱۱ ۱۷ ربیع‌الاول ۱۱۴۵ / ۲۵ شهریور ۱۱۱۱ ۱۱۴۸ / ۱۱۱۴ ۱۱۵۲ / ۱۱۱۸

شاه طهماسب یکم، دومین پادشاه دودمان صفویه، در ۲۶ ذیحجه سال ۹۱۹ هجری قمری (۴ اسفند ۸۹۲ خورشیدی) در شاه‌آباد اصفهان دیده به جهان گشود. او فرزند ارشد شاه اسماعیل یکم، بنیان‌گذار سلسله صفویه، و ملکه تاجلو بیگم بود. پدرش شاه اسماعیل، همان پادشاهی بود که با تکیه بر ارادت قزلباشان و عشق به خاندان عصمت و طهارت، تاج شاهی را بر سر نهاد و مذهب حق شیعه دوازده‌امامی را در سراسر ایران زمین رسمیت بخشید. شاه اسماعیل در روز سه‌شنبه ۲۵ رجب سال ۸۹۲ قمری در اردبیل متولد شد و نسبش با پنج واسطه به شیخ صفی‌الدین اردبیلی می‌رسید. او در سال ۹۰۷ قمری در سن پانزده سالگی به تخت سلطنت نشست و در مدت حکومتش، ایالات آذربایجان، عراق، خراسان، فارس، کرمان و خوزستان را زیر فرمان خویش آورد. اما شاه اسماعیل در ۲۳ مه ۱۵۲۴ چشم از جهان فروبست و تخت شاهی را برای فرزند ده‌ساله‌اش به یادگار گذاشت.

شاه طهماسب در دوم ژوئن ۱۵۲۴، در حالی که تنها ده سال داشت، بر تخت شاهنشاهی ایران جلوس کرد. دوران نخست پادشاهی او با آشوب‌های داخلی میان سران قزلباش همراه بود، چرا که هر یک از این امیران خود را در اداره امور کشور صاحب نفوذ می‌دانستند. اما طهماسب جوان با هوشیاری و تدبیر، پس از چند سال توانست قدرت خود را تثبیت کند و در سال ۹۳۸ قمری پادشاهی مطلقه خویش را آغاز نمود. سلطنت او بیش از نیم قرن — نزدیک به ۵۲ سال — به درازا کشید و از این حیث، طولانی‌ترین دوران حکومت را در میان تمام شاهان صفویه به خود اختصاص داد.

مهم‌ترین چالش‌های خارجی دوران شاه طهماسب، از یک سو حملات مکرر ازبکان به خراسان و از سوی دیگر تهاجمات امپراتوری عثمانی به مرزهای غربی ایران بود. ازبکان که از فقر و تنگدستی رنج می‌بردند، همواره به مراتع و اموال مردم خراسان طمع می‌ورزیدند و بارها به شهرهایی چون هرات یورش بردند. شاه طهماسب در نبرد جام با ازبکان، با وجود نفرات اندک، دشمن را به سختی شکست داد و این پیروزی در منابع تاریخی به عنوان نمونه‌ای از شجاعت او ثبت شده است. همچنین در ۹۳۵ قمری هرات را از عبیدالله خان ازبک پس گرفت و به حکومت شاهرخ بن فرخ در شروان پایان داد. از دیگر فتوحات او می‌توان به فتح قندهار، شروان، شکی و سیستان اشاره کرد و لشکرکشی‌های متعدد او به گرجستان نیز در همین دوره صورت گرفت.

در جبهه غربی، جنگ‌های سه‌گانه ایران و عثمانی در زمان سلطنت شاه طهماسب به وقوع پیوست. سلطان سلیمان قانونی، پادشاه عثمانی، چندین بار به ایران لشکر کشید و حتی تبریز، پایتخت صفویان، برای مدتی به اشغال عثمانی‌ها درآمد. اما شاه طهماسب با اتخاذ استراتژی جنگ فرسایشی و پرهیز از نبرد مستقیم، توانست دشمن را در خاک ایران زمین‌گیر کند. سرانجام در سال ۹۶۲ قمری (۱۵۵۵ میلادی)، نخستین پیمان صلح میان ایران و عثمانی به امضا رسید که به جنگ‌های طولانی پایان داد و مرزهای دو کشور را تثبیت کرد. این صلح، فرصتی مغتنم برای بازسازی کشور و شکوفایی فرهنگ و هنر فراهم آورد.

دوران شاه طهماسب را باید عصر طلایی هنر و فرهنگ صفویه دانست. او خود نقاشی زبردست بود و هنر صورتگری را از استاد نامدار سلطان محمد فراگرفته بود. در زمان او، هنرهای پارچه‌بافی، نقاشی، فلزکاری، سفال‌سازی و معماری به اوج شکوفایی رسید. نفیس‌ترین نسخه‌های خطی، به‌ویژه شاهنامه طهماسبی، در کارگاه هنری او خلق شدند. شاهنامه طهماسبی که امروزه به عنوان گرانبهاترین اثر هنری جهان اسلام شناخته می‌شود، حاصل حمایت بی‌دریغ این پادشاه هنردوست از نگارگران و خوشنویسان عصر خویش بود. با این حال، در حدود سال ۹۵۰ قمری، شاه طهماسب به واسطه بیماری و نیز تحول در باورهای دینی، از حمایت بی‌قید و شرط هنرها دست کشید.

شاه طهماسب در ۲۴ مه ۱۵۷۶ در سن ۶۲ سالگی در قزوین دیده از جهان فروبست. پس از او، فرزندش شاه اسماعیل دوم به سلطنت رسید، اما دوران حکومت او کمتر از دو سال به طول انجامید و سرانجام در نوامبر ۱۵۷۷ درگذشت. جانشین او شاه محمد خدابنده بود که در سال ۱۵۷۸ بر تخت نشست. بدین‌سان، نیم قرن سلطنت شاه طهماسب، ایران را از یک حکومت نوپا به قدرتی تثبیت‌شده در منطقه تبدیل کرد و زمینه را برای شکوه دوران شاه عباس یکم فراهم ساخت.

درباره سه تصویر منتشرشده:

نگاره نخست به اواخر سده دهم خورشیدی و دوره صفوی تعلق دارد و با ابعاد ۹ در ۴ سانتی‌متر در حراجی کریستیز به فروش رسیده است. این اثر، نیم‌تنه‌ای از شاه طهماسب را نشان می‌دهد که با قلم و مرکب سفید و طلا بر کاغذ نقش بسته است. نگاره دوم نیز به اواخر سده یازدهم خورشیدی و سال‌های پایانی دوره صفوی مربوط می‌شود و با ابعاد ۹.۱ در ۴.۲ سانتی‌متر در کریستیز عرضه شده است. روی هر دو نگاره عبارت «شاه طهماسب صفوی، انارالله برهانه» دیده می‌شود؛ یعنی: خداوند دلیل و حجت او را روشن گرداند. اما نکته مهم آن است که این دو تصویر، لزوماً پرتره‌هایی دقیق از چهره تاریخی شاه طهماسب در برابر نقاش نیستند و بیشتر بازتابی از حافظه تصویری و سنت‌های نگارگری در دوره‌های مختلف به شمار می‌آیند.

اثر سوم، تصویرسازی چاپی برای کتاب «تاریخ ایران» نوشته سر جان مالکوم است که در سال ۱۱۹۳ خورشیدی، در ابعاد ۱۷۵ در ۱۰۸ میلی‌متر و با تکنیک نقطه‌چینی توسط چارلز هیث چاپ شده و اکنون در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. بر روی این اثر عبارت «SHAH TAHMASP from an original Persian painting» درج شده است؛ عبارتی که نشان می‌دهد تصویر چاپی بر اساس یک نقاشی ایرانی پیشین تهیه شده است. چارلز هیث، حکاک و تصویرگر بریتانیایی (زاده ۱ مارس ۱۷۸۵ — درگذشته ۱۸ نوامبر ۱۸۴۸)، این اثر را برای کتاب سر جان مالکوم حکاکی کرده است. این سه تصویر، در کنار یکدیگر، سه روایت تصویری متفاوت از یک پادشاه صفوی را پیش روی ما می‌گذارند؛ روایت‌هایی که هر یک به زبانی دیگر، یاد شاه طهماسب را در حافظه تاریخی زنده نگه داشته‌اند.