معماری کاخ اردشیر بابکان در استان فارس_فیروزآباد

بازدیدها: 0

در این نوبت از نوشته تاریخ و فرهنگ آریا میخواهیم درباره یکی از ارزشمند ترین میراث تاریخی ایران یعنی کاخ شاهنشاه بزرگ اردشیر بابکان بخوانیم.

شاهنشاه اردشیر بابکان یک قله تاریخی در تمدن اشراقی ایران بود. او بود که چنان تاروپودی از ارکان هویتی ایران ساخت که ایران و ایرانی را برابر کیانی گری و پاک دینی قرار دهد.

داستان های شاهنامه تا پیش از شاهنشاه اردشیر بابکان مقدمه ای بر ت۷ت نشینی این شاه بزرگ و داستان های شاهنامه پس از اردشیر بابکان داستان سر انجام فرزندان این شاه بزرگ است.

حال میخواهیم درباره کاخ اردشیر بابکان در فیروز آباد استان فارس، زهدگاه ساسانیان این میراث دهران کیانیان و دارای دارایان بخوانیم.

میدانیم ایران میراث معماری، ادبی، عرفانی، حماسی و بسیاری از هنر ها را دهرد. در میراث معماری آثاری چون تخت جمشید یادگار شاهان کیانی ( هخایی) و طاق کسری را داریم که بسیار ارشمند و نشاندهنده دیدگاه ۶ای مد۶بی، سیاسی و ملی ایران در دوران کیانیان و ساسانیان است.

اما گدشته از آثار فزرگی چون ایوان خسرویان مدائن ( تیسفون) و تخت جمشید میراث باستانی از شاهنشاه بزرگ اردشیر بابکان بنیانگذار حکومت ساسانی با قدمت ۱۸۰۰ سال در استان فارس ایران بر جای مانده است که هر ایرانی میهن پرست میتواند به دیدنش برود.

کاخ اردشیر بابکان؛ داستان سنگی که طاق‌های تاریخ را پیوند زد

در دل دشت‌های فارس، جایی که باد با خاکِ کهن نجوا می‌کند، کاخی ایستاده که نه فقط یک بنای سنگی، بلکه سرآغاز یک داستان بزرگ در معماری این سرزمین است. کاخ اردشیر بابکان، یا همان آتشکده فیروزآباد، یادگاری از روزگاری است که ایرانیان پس از قرن‌ها، بار دیگر می‌خواستند شکوهی تازه خلق کنند؛ شکوهی که نه در تقلید از گذشتگان، بلکه در نوآوری و هماهنگی با طبیعت ریشه داشت.

در میان آب و آتش؛ روایتی از آغاز

این کاخ در سه‌کیلومتری شمال شهر فیروزآباد، بر لبۀ چشمه‌ای جوشان، خودنمایی می‌کند . راستش را بخواهید، فیروزآباد خودش افسانه‌ای دیگر است؛ شهری که روزگاری «گور» نام داشت و اسکندر برای فتحش، مسیر آب را تغییر داد و آن را به دریاچه‌ای تبدیل کرد، تا اینکه اردشیر بابکان، بنیانگذار سلسلۀ ساسانی، آن را از زیر آب بیرون کشید و دوباره آبادش کرد .

ساخت این بنا را به سال ۲۲۴ میلادی نسبت می‌دهند . البته اینکه این بنا دقیقاً کاخ بوده یا آتشکده، هنوز هم محل بحث است. برخی معتقدند چون در کنار چشمه «قمپ آتشکده» ساخته شده، محلی برای نیایش و پرستش بوده، و برخی دیگر، از جمله استاد پیرنیا، باور دارند که این بنا ویژگی‌های یک کاخ سلطنتی را ندارد . اما اگر از دور به این بنای باشکوه نگاه کنی، خودت قضاوت می‌کنی که این عظمت، بیش از هر چیز برای نمایش قدرت یک شاهنشاه تازه‌به‌تخت‌نشسته ساخته شده است.

معماری که از زمین و زمان الهام گرفت

بیایم سراغ خودِ بنا. کاخ اردشیر بابکان با پلانی مستطیل شکل به ابعاد ۱۰۴ در ۵۵ متر، از سه بخش اصلی تشکیل شده است: حیاطی با دو ایوان، تالارهای گنبدی‌شکل و اتاق‌های تو در تو . جالب‌ترین ویژگی این بنا، طاق‌های گهواره‌ای و گنبدهایی است که بر پایه‌ای چهارگوش سوار شده‌اند، تکنیکی که بعدها به «فیلپوش» معروف شد و در آتشکده‌های بعدی ساسانی هم تکرار شد .

مصالح به‌کاررفته، سنگ‌های نیمه‌تراش‌خورده و گچ است . دیوارهای ضخیم بدون پنجره، و وجود «خیشخان» (بادپیچ) برای عبور هوا، نشان از دانش معماران ساسانی در هماهنگ کردن بنا با اقلیم گرم و خشک فارس دارد . گچ‌بری‌های ظریف بالای دیوارها، که از معماری تخت جمشید الهام گرفته شده، هنوز پس از ۱۸۰۰ سال سر جایش باقی است؛ یعنی استحکامی که در کمتر بنایی می‌توان دید .

از سبک روم تا سنت ایران؛ مقایسه‌ای که درخور است

اگر کاخ اردشیر را با بناهای هم‌دوره‌اش در جای‌جای جهان مقایسه کنیم، باید صادقانه بگوییم که این بنا در برخی شاخص‌ها، حتی از پانتئون روم هم که با بتن ساخته شده بود، پیشی گرفته است . چراکه گنبدهای این کاخ کاملاً از آجر و با تکنیکی بومی ساخته شده‌اند و از نظر تاریخی، از بسیاری گنبدهای رومی آن عصر، پیشرفته‌ترند . درحالی‌که در معماری روم، بتن و طاق‌های نیم‌دایره حرف اول را می‌زد، معمار ساسانی با کمترین امکانات، بیش‌ترین استحکام را خلق می‌کرد.

در مقایسه با کاخ سروستان، کاخ اردشیر از نظر تعداد تالار و ایوان، بزرگ‌تر است، اما کاخ سروستان از نظر پیچیدگی و تزئینات، کامل‌تر به نظر می‌رسد . این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که معماری ساسانی در مسیر تحول، هر بار دقیق‌تر و ماهرانه‌تر شده است.

تفاوت با سبک هخامنشی؛ معماری قدرت در برابر معماری شکوه

بزرگ‌ترین تفاوت کاخ اردشیر با معماری هخامنشی را باید در رویکردش جست. هخامنشیان سنگ‌های یکپارچه و ستون‌های بلند را از مصر و لبنان می‌آوردند تا شکوهی جاودان خلق کنند . اما ساسانیان، با معماری بوم‌آوردِ عیلامی و اشکانی، از سنگ‌های محلی و آجر استفاده کردند و به‌جای ستون، از دیوارهای باربر و طاق‌های گهواره‌ای بهره بردند . اگر هخامنشی، معماری نمایشی بود، ساسانی، معماریِ کارآمد و هماهنگ با زیست‌بوم را انتخاب کرد.

از میراث ساسانی تا سنت شدن در تمدن اسلامی؛ میراثی که تمامی ندارد

نکته‌ای که نباید از آن غافل شد، تأثیر شگرف این بنا بر معماری ایرانی-اسلامی است. گنبدهای دوپوش، ایوان‌های بزرگ، و تکنیک گوشه‌سازیِ (فیلپوش) کاخ اردشیر، بعدها به DNA معماری اسلامی ایران تبدیل شد . وقتی به مساجد بزرگ اصفهان یا طاق‌های کاشان نگاه می‌کنی، درواقع داری ردپای همان نوآوری ساسانی را می‌بینی. به‌قول برخی پژوهشگران، معماری ساسانی، مادر معماری ایرانی است .

جایگاه بنای کاخ اردشیر شاهنشاه در جغرافیای امروز

کاخ اردشیر در نزدیکی شهر فیروزآباد، حدود ۹۰ تا ۱۰۰ کیلومتری جنوب شیراز قرار دارد . اگر از تهران بخواهی به آنجا بروی، حدود ۹۶۰ کیلومتر راه در پیش داری. اما این راه، ارزشش را دارد؛ چراکه این بنا در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و از سال ۲۰۱۸، به‌عنوان بخشی از چشمانداز باستان‌شناسی ساسانی فارس، در میراث جهانی یونسکو جای گرفته است .

در ستایش استحکام کارخ اردشیر بابکان.

با تمام این تفاسیر، باید اعتراف کرد که کاخ اردشیر بابکان، در میان بناهای هم‌دوره‌اش، از سالم‌ترین‌هاست. سیل‌های ویرانگر و گذشت زمان، حصارهایی را تخریب کرده‌اند، اما هنوز هم این کاخ با صلابت تمام ایستاده است . این استحکام، نه فقط مرهون سنگ‌های محکم، که مرهون دانشی است که می‌دانست چگونه با کمترین مصالح، بلندترین طاق‌ها را سربلند نگه دارد.

کاخ اردشیر بابکان، تنها یک موزه‌ی تاریخی نیست؛ کتابی است سنگی که ورق‌هایش را باد می‌زند و هر بار، داستانی تازه از شکوه ایران باستان روایت