طاق خسرو یادگار شکوه شاهنشاهی ایران باستان
بازدیدها: 2
طاق کسری یا ایوان مدائن که به ایوان خسرو نیز معروف است، درکنار تخت جمشید یکی از دو یادگار بزرگ ایران باستان و نشاندهنده شکوه شاهنشاهی ایران و تجلیگر شکوه و عظمت ایران باستان، بزرگترین دستاورد بشری است. این بنای شگفتانگیز که در کرانه شرقی رود دجله و در نزدیکی پایتخت باستانی تیسفون (در عراق امروزی) جای گرفته، نه تنها یک سازه تاریخی، بلکه روایتی زنده از اوج هنر و دانش مهندسی ایرانیان در دوران ساسانی است. هر گردشگری که از نزدیک این طاق عظیم را میبیند، بیاختیار به یاد شکوهی میافتد که روزگاری از هند تا روم را تحت تأثیر قرار داده بود.
ایوان خسرو یا طاق کسری توسط خسروان بزرگ شاهنشاهی ساسانی برای نشاندهنده بزرگی و فر و شکوه شاهنشاهی که بر بخش بزرگی از جهان شناخته شده حکومت میکردند، ساخته شده است. اما اینکه دقیقاً کدام یک از پادشاهان ساسانی فرمان ساخت این شاهکار را صادر کرد، هنوز میان پژوهشگران محل گفتوگو است. برخی منابع ساخت آن را به شاپور یکم (۲۴۱-۲۷۲ میلادی) نسبت میدهند، در حالی که بسیاری از تاریخنگاران خسرو انوشیروان (خسرو یکم، ۵۳۱-۵۷۹ میلادی) را محتملترین گزینه میدانند و معتقدند این بنا در حدود سال ۵۵۰ میلادی به پایان رسیده است. روایت دیگری نیز وجود دارد که ساخت ایوان را به خسرو پرویز (خسرو دوم، ۵۹۰-۶۲۸ میلادی) مرتبط میکند. با این حال، آنچه مسلم است، این بنا در بازه زمانی میان سده سوم تا ششم میلادی، در اوج قدرت شاهنشاهی ساسانی، پا به عرصه وجود نهاده است. درباره مدت زمان ساخت نیز تنها یک روایت شفاهی از زبان یک موبد زرتشتی به دست آمده که گفته میشود ساخت این طاق باشکوه حدود هفت سال به طول انجامیده است؛ هرچند ممکن است این شماره، روایتی نمادین باشد و در واقعیت، زمان بیشتری برای چنین پروژه عظیمی صرف شده باشد.
این ایوان یا بهصورت درستتر طاق کسری چنان شکوهی دارد که بسیاری از رکوردهای جهانی را به نام خود ثبت کرده، آنهم ساختهای که در اعصار باستان و بیش از ۱۵۰۰ سال پیش، بدون تکنولوژیهای پیشرفته امروزی ساخته شده است. تصور اینکه چگونه معماران و مهندسان ساسانی بدون داربستهای فلزی و جرثقیلهای مدرن، توانستند چنین طاق عظیمی را بر پای خود ایستاده نگه دارند، خود به تنهایی شگفتیآفرین است. مصالح اصلی این بنا تنها از آجر پخته و ملات گچ تشکیل شده و همین سادگی، بر عظمت دانش فنی معماران آن روزگار میافزاید. همچنین گفته میشود که در شب ولادت پیامبر اسلام، چهارده کنگره از کنگرههای این کاخ به لرزه درآمد و فرو ریخت، که خود نشان از جایگاه این بنا در باورهای تاریخی و فرهنگی ملتهای مختلف دارد.
بزرگترین ویژگی و مشهورترین و شناختهشدهترین ویژگی ایوان خسرو این است که این بنا بزرگترین طاق آجری جهان است. در جهان، این طاق که پس از هزارهها هنوز پای برجا مانده، بزرگترین طاق آجری جهان است. با دهانهای به پهنای ۲۵ متر، این بنا به عنوان عریضترین طاق ساخته شده با آجر در دوران باستان شناخته میشود و بسیاری از منابع، آن را بزرگترین طاق آجری یکپارچه در کل تاریخ معماری میدانند. این رکورد زمانی شگفتانگیزتر میشود که بدانیم تنها پل گاومیشان در ایران با دهانه حدود ۵۰ متر، از نظر عرض از این طاق پیشی گرفته است؛ در غیر این صورت، طاق کسری در این زمینه بیرقیب بوده است.
دیگر ویژگی این طاق که رکورد دیگری برای طاق کسری است، این است که بزرگترین طاق خشتی (گِلی) جهان است. از آنجا که آجرهای به کار رفته در این بنا از گل پخته شده ساخته شدهاند، این بنا به عنوان بزرگترین سازه طاقی گِلی جهان نیز ثبت شده است. این نکته نشان میدهد که ایرانیان باستان چگونه با سادهترین مواد اولیه، یعنی خاک و آب، توانستند شاهکاری بینظیر بیافرینند که پس از پانزده قرن، هنوز هم قامت استوار خود را حفظ کرده است.
از دیگر ویژگیهای طاق کسری یا ایوان خسرو این است که بزرگترین طاق یکپارچه با آجر غیرمسلح است. میدانیم که عرض دهانه ایوان خسرو ۲۵ متر است و این باعث میشود طاق کسری به بزرگترین طاق یکتکه جهان تبدیل شود که هیچ ستونی ندارد و ساخته شده از آجر و بدون بهکارگیری آرماتور و تیرآهن است. این طاق عظیم با ضخامت دیوارهایی بین چهار تا هفت متر، بدون هیچ گونه فلز یا تکیهگاه کمکی، تنها با تکیه بر قوسزنی هوشمندانه و توزیع دقیق وزن، بر جای ایستاده است – چیزی که دانش مهندسی امروز نیز آن را تحسین میکند.
طاق کسری بلندترین طاق جهان است که از آجر ساخته شده و ارتفاع آن ۳۷ متر است که بلندترین طاق در جهان است و دیگر اینکه تا پیش از دوران مدرن، طاقی به این ارتفاع ساخته نشده بود و این طاق یعنی ایوان مدائن بزرگترین طاق خودایستای جهان که دستساخت بشر است و تا پیش از دوران مدرن ساخته شده است. این ارتفاع ۳۷ متری در حالی به دست آمده که برخی منابع ارتفاع ایوان را حدود ۳۰ متر ذکر کردهاند، اما در هر دو صورت، این بنا عنوان بلندترین طاق سقفی جهان باستان را از آن خود کرده است. جالب است بدانید که این طاق در کنار تیسفون، پایتخت باستانی، به عنوان بخشی از کاخ سلطنتی ساسانیان ساخته شد و محل برگزاری بارعام و جشنهای باشکوهی چون نوروز بوده است. همچنین فرش مشهور بهارستان (فرش بهار خسرو) که یکی از گرانترین و زیباترین دستبافتههای تاریخ بوده، در همین ایوان پهن میشده است.
رکوردهای بزرگ جهانی که از دوران باستان بر جای مانده، نشاندهنده عظمت و شکوه شاهنشاهی ساسانی است که بر تیسفون، پایتخت یکی از دو ابرقدرت جهان باستان، ساخته شده است. این بنا در حدود ۴۰ کیلومتری جنوب بغداد امروزی و در نزدیکی شهر سلمان پاک قرار دارد و فاصله آن تا مرز زمینی ایران (مرز مهران در استان ایلام) حدود ۲۰۰ کیلومتر است. اگر قصد بازدید از این اثر فاخر را دارید، بهترین مسیر هوایی از طریق فرودگاه بینالمللی بغداد و سپس مسیر زمینی ۴۰ کیلومتری است، و از میان فصلهای سال، بهار و پاییز با آبوهوای معتدل، مناسبترین زمان برای سفر به این منطقه به شمار میرود.
طاق کسری نماد حکومت الهی و دینی در ایران باستان است که تختگاه حاکمان ابرقدرت شرقی جهان در برابر روم بودند. این بنا چنان در ادبیات و فرهنگ جهانی جای گرفته که شاعران بزرگی چون خاقانی شروانی در قصیده معروف خود با عنوان «ایوان مدائن»، بر خرابههای آن اشک ریخته و سروده است:
«هان! ای دل عبرتبین! از دیده عِبَر کن! / هان! ایوان مدائن را آیینهٔ عبرت دان!»
و نیز بحتری، شاعر نامدار عرب، قصیدهای در رثای این بنا سروده است. این اشعار نشان میدهد که ایوان مدائن تنها یک سازه تاریخی نبوده، بلکه الهامبخش هنرمندان و اندیشمندان بسیاری در طول اعصار بوده است.
ویژگیهایی که درباره رکوردها و عظمت این ایوان گفته شد، نشاندهنده نبوغ شاهنشاهی و مهندسان شاهنشاهی ایران باستان بوده است و نشان میدهد شاهنشاهی ایران فناوری را در آن دوره چقدر پیشرفت داده است. دانش ساخت طاقهای عظیم بدون ستون، استفاده بهینه از مصالح بومی، و رعایت تناسبات دقیق معماری، همگی گواه بر تمدن پیشرفتهای است که در دوران ساسانی شکوفا شده بود. حتی پس از حمله اعراب نیز این بنا همچنان پابرجا ماند و مدتی به عنوان مسجد مورد استفاده قرار گرفت، که نشان از احترام فاتحان به عظمت این اثر داشته است.
بحق میتوان گفت ایوان مدائن یکی از بزرگترین عجائب جهان است. این بنای باشکوه با وجود تمام ویرانیهایی که بر اثر جنگها و گذشت زمان بر آن وارد شده، هنوز هم قامت استوار خود را به آسمان دجله کشیده است و چشمان هر بینندهای را به تحسین وا میدارد.
اگر ایوان مدائن متعلق به دیگر تمدنها و ملیتها بود، چه بسیار این اثر را تبلیغ میکردند و نمایش میدادند. متأسفانه این شاهکار ارزشمند در خاک عراق، کمتر از آنچه شایسته است، معرفی شده و بسیاری از ایرانیان و حتی جهانیان از وجود چنین گنجینه بینظیری بیخبرند. شاید وقت آن رسیده که ما نیز چون خاقانی، دیده عبرتبین خود را به سوی این ایوان تاریخی بگشاییم و از آن درس مقاومت و عظمت بیاموزیم. طاق کسری فقط یک بنای آجری نیست؛ هویت، تاریخ و افتخار یک تمدن کهن است که بر تارک زمانه میدرخشد و ما را به یاد روزگاری میاندازد که ایران نامی بلند بر جهان داشته است.
ناموس پرستی خسرو انوشیروان دادگر و بی ناموسی های مزدک
لیست تمام پادشاهان ایران باستان
