برج نجومی رادکان چناران
بازدیدها: 1
خراسان بزرگ، این سرزمین کهن، همواره مهد پرورش اندیشمندان و دلاورانی بوده که هر یک چون ستارگانی در آسمان فرهنگ و تاریخ این مرز و بوم درخشیدهاند. از امام محمد غزالی که در سیر و سلوک فکری، راهی نو گشود تا خواجه نصیرالدین طوسی که در ریاضیات و نجوم، چنان پایههایی استوار نهاد که تا ابد، نامش بر تارک علم ایران زمین خواهد درخشید. از فردوسی بزرگ، حماسهسرای بیهمتای پارسیگو تا رستم دستان، پهلوانی که نامش با شجاعت و مردانگی گره خورده است. همه و همه، پروردهی این خطهی پهناورند؛ خطهای که سامانیان، آن فرمانروایان ایرانیتبار، برای حفظ استقلال و هویت آن، مرزها را در برابر تازندگان ترک، پاسداری میکردند.
در دل این سرزمین پرآوازه، در میان دشتهای پهناور و در دامنهی سلسلهجبال هزارمسجد، بنایی بر جای مانده است که نه تنها یادگار معماری کهن، که تجسمی عینی از دانش نجوم و زمانشناسی ایرانیان است: میل رادکان چناران یا برج رادکان. این برج که در فاصلهای نزدیک به ۷۴ کیلومتری شمال مشهد مقدس و ۲۶ کیلومتری شمال غربی شهرستان چناران قرار گرفته، همچون دیدهبانی بر فراز دشت، نظارهگر گذر زمان و گردش خورشید است. با ارتفاعی در حدود ۲۵ تا ۳۵ متر， بدنهای استوانهای و گنبدی مخروطیشکل دارد که آن را از دور، همانند نیزهای بر آسمان خراشیده، به نظر میرساند.
معماری این بنای سترگ، خود، حکایتی شگفتانگیز از دقت و ظرافت است. پایهی این برج تا ارتفاع حدوداً سه متری، به شکل دوازده ضلعی ساخته شده است؛ عددی که بیگمان یادآور دوازده ماه سال و نظم حاکم بر گیتی است. اما شگفتی بدان جا میرسد که از آن نقطه به بالا، تا زیر گنبد، بدنۀ برج با سی و شش ترک یا نیماستوانه آراسته شده است و گویی معمار، با این شمار، پلههای ترقی علم را در گذر از ماه به روزهای سال، به تصویر کشیده است. درون برج نیز هشتضلعی است و این تعدد اشکال هندسی، هر بینندهای را به تحسین وامیدارد.
جنس مصالح این بنای دیرینهپا، عمدتاً از آجرهای خشتی و مصالح محلی است که با ملاتی از گچ و آهک، چنان در هم فشرده شدهاند که گویی دستان ماهر معمار، روحی در کالبد آن دمیده است. دیوارهای ضخیم آن، نه تنها از گزند روزگار، که از حرارت و سرما نیز مصونش داشته است. برخی از پژوهشگران و منابع تاریخی، ساخت این شاهکار را به خواجه نصیرالدین طوسی، آن دانشمند بیهمتای ایرانی، نسبت میدهند و باور دارند که این برج، در حقیقت، تقویمی نجومی بوده است برای تعیین اعتدالین، تشخیص سال کبیسه و محاسبهی آغاز نوروز. هرچند برخی نیز آن را آرامگاهی برای «ارغونخان» از فرمانروایان ایلخانی دانستهاند، اما کتیبههای کوفی و پهلوی بر بدنهی آن و شگفتیهای نجومیاش، بر کاربری علمی آن صحه میگذارد.
شگفتانگیزترین راز این برج کهن، در نور خورشید نهفته است که هر سال، تنها در یک روز خاص، از میان در یا روزنههای آن میتابد و درون را روشن میسازد. این پدیده که تجسم عینی تقویم جلالی است، هر سال گردشگران بسیاری را از سراسر ایران به سوی خود میکشاند. آنها در روزی ویژه، گرد هم میآیند تا نظارهگر این معجزهی هندسه و نجوم باشند؛ لحظهای که نور، چون پیکی از اعماق فضا، پیام آغاز سال نو یا انقلاب زمستانی را به ارمغان میآورد.
برای دسترسی به این یادگار ارزشمند، راهی جز سفر به دل تاریخ نیست. ابتدا باید خود را به شهرستان چناران رساند و از آنجا، راهی شمال غربی شد. فاصلهی این برج تا تهران بسیار است، اما این راه دور، هر بینندهای را به تحسین این شاهکار وامیدارد. بهترین فصل برای بازدید از این برج و منطقهی خوش آب و هوای چناران، فصل بهار و اوایل پاییز است که هوایی معتدل و دلپذیر دارد و گردشگران را از گرمای سوزان یا سرمای بیتاب، در امان نگاه میدارد. در نوروز که خراسان با طراوت بهار، جان تازهای میگیرد، این برج نیز میزبان مشتاقانی است که همزمان با تحویل سال نو، به دیدن این تقویم سنگی میشتابند.
در حوالی این برج تاریخی، آثار دیگری نیز نظر هر بینندهای را به خود جلب میکند؛ از جمله مسجد جامع رادکان که یادگاری از دوران تیموریان است و یخدان رادکان که در فاصلهای اندک از برج قرار دارد. همچنین چناران خود، سرزمینی است با جاذبههای طبیعی و تاریخی بسیار، از چشمهی گیلاس تا رباط سیدآباد که هرکدام، گوشهای از هویت این خطه را نمایان میسازند. اگر به سوی جنوب شرقی سفر کنید، به طوس و آرامگاه فردوسی خواهید رسید که فاصلهاش تا برج رادکان، نزدیک به ۷۰ کیلومتر است و دیدار از آن، بر غنای این سفر فرهنگی خواهد افزود.
