کهن ترین متن زرتشتی پیدا شده
بازدیدها: 0
تاریخ جهان به دو دوره تقسیم میشود: دوران پیش از اختراع خط و دوران پس از اختراع خط. به دوران پس از اختراع و بهکارگیری خط، دوران تاریخی میگویند و پیش از آن را که جهان اسطوره و افسانه است، دوران پیش از خط مینامند. تمدن ایران، تمدن کتابت و نوشتار است و سند این گفته، نوشتههای بسیار کهنی است که از دیرباز برای ایران یادگار مانده است. از کتیبههای شاهنشاه هخامنشی داریوش کبیر در کتیبه بیستون و کتیبههای تخت جمشید و خشایارشا شاه در ایران و حتی تخت جمشید و کتیبه وان ترکیه گرفته تا نوشتههای روی مهرها، سکهها و لوحهای ایران پیش از اسلام.
اما در این نوشتار، وبگاه تاریخ و فرهنگ آریا میخواهد با کهنترین و قدیمیترین متن دینی زرتشتی که پیدا شده و اکنون در یک موزه انگلیسی نگهداری میشود، با شما سخن بگوید. این متن به مانترای «اَشِم وهو» اشاره دارد و آن را در اول نوشته آورده است و در ادامه متنی به زبان سغدی آورده است. زبان سغدی از زبانهای ایرانی شمال شرقی بود و پیدا شدن این متن به درک زبان سغدی بسیار کمک میکند. اما مهمترین اهمیت این متن، نوشتن متن اوستایی «اشم وهو» به شکل کهن و اولیه اوستایی است که به زبان زمان زرتشت نوشته شده و نشاندهندهٔ درستِ زبان اوستایی در زمان ظهور زرتشت پیامبر است. این متن که بهحق میتوان آن را «فسیل زبان اوستایی» نامید، تلفظ درست زبان اوستایی را به ما انتقال میدهد. این متن کهنترین متن زرتشتی است که پیدا شده و گنجینهای از زبان باستانی اوستایی است. در اهمیت بینظیر این متن همین بس که با خواندن قسمت اوستایی آن – که البته با حروف سغدی نوشته شده – میتوان «اشم وهو» را به زبان اوستایی و زبان زمان خود زرتشت خواند. این متن از نظر هویت ملی، باستانی و شناخت دین زرتشت برای ایرانیان امروز بسیار مهم است.
۱. کشف در دل کویر: داستان نسخهای از سدهٔ نهم میلادی
این نسخهٔ خطی ارزشمند با شمارهٔ Or.8212/84 در کتابخانهٔ بریتانیا در لندن نگهداری میشود. این قطعهٔ کاغذی به ابعاد ۲۴٫۱ در ۲۶٫۹ سانتیمتر، متعلق به سدهٔ نهم میلادی (۸۰۰ تا ۹۰۰ میلادی) است و در سال ۱۹۰۷ میلادی توسط باستانشناس معروف، اورل استاین، از غار شمارهٔ ۱۷ موگائو در دونهوانگ (شمالغرب چین) کشف شد. این غار که به «غار کتابخانه» معروف است، بیش از ۱۴۰۰۰ طومار و قطعهٔ خطی را در خود جای داده بود که پس از بسته شدن در سدهٔ یازدهم میلادی، برای نزدیک به هزار سال از دیدگان پنهان مانده بودند.
آنچه این قطعه را از دیگر یافتههای دونهوانگ متمایز میکند، محتوای آن است. برخلاف اغلب متون یافتشده در این منطقه که بیشتر بودایی هستند، این نسخه یکی از معدود متون سغدی با محتوای کاملاً زرتشتی به شمار میرود.
۲. دو بخش، یک گنج: آوانویسی کهن و روایت سغدی
این دستنوشته از دو بخش کاملاً مجزا تشکیل شده است:
بخش نخست (دو سطر اول): آوانویسیِ دعای مقدس «اَشِم وهو» به خط سغدی است. به عبارت دیگر، کاتبان سغدی، تلفظ این مانترای اوستایی را با حروف سغدی نوشتهاند تا برای خوانندگان غیراوستاییدان قابل تلفظ باشد. اما شگفتی بزرگ در همین جاست: زبانی که در این آوانویسی به کار رفته، قدیمیتر از زبان سغدیِ استاندارد و حتی قدیمیتر از زبان اوستاییِ متأخر است و به دوران هخامنشیان بازمیگردد. به همین دلیل، این متن را «فسیل زبان اوستایی» یا «فسیل زبان ایرانیِ کهن» نامیدهاند.
بخش دوم (از سطر سوم به بعد): به زبان سغدیِ روان نوشته شده و صحنهای را توصیف میکند که در آن، اشو زرتشت (پیامبر) با یک «ایزد برتر» – که احتمالاً اهورامزدا است – گفتوگو میکند. برخی منابع این بخش را داستانی مانوی دربارهٔ برخورد زرتشت با ایزد دانستهاند. این بخش از نظر محتوای دینی نیز بسیار ارزشمند است، زیرا روایتی کهن از زندگی و آموزههای زرتشت را به ما ارائه میدهد.
۳. «اَشِم وهو»: دومین نیایش مقدس زرتشتی
دعای «اَشِم وهو» (Ashem Vohu) یکی از چهار نیایش برجستهٔ زرتشتی و دومین نیایش مقدس این آیین، پس از «اهونور» (Ahuna Vairya) است. این دعا در یسنا، هات ۲۷، بند ۱۴ جای دارد و تنها سه بند و دوازده واژه دارد، اما از چنان اهمیتی برخوردار است که زرتشتیان آن را روزانه بارها تکرار میکنند.
متن اصلی به خط اوستایی:
aṣ̌əm vohū vahištəm astī
uštā astī uštā ahmāi
hyat̰ aṣ̌āi vahištāi aṣ̌əm
ترجمهٔ هلموت هومباخ (Helmut Humbach)، ایرانشناس برجستهٔ آلمانی:
«Truth is best (of all that is) good. … is for him who (represents) best truth.»
(راستی بهترینِ (همهٔ) نیکیهاست. … برای آن کس است که (نمایانگر) بهترین راستی باشد.)
ترجمهٔ تحتاللفظی:
«اَشِم» به معنای راستی، درستی و نظمِ اخلاقیِ کیهانی؛ «وُهو» به معنای نیک و خوب؛ «وَهِیشْتِم» به معنای بهترین؛ «اَستی» به معنای است؛ «اُوشتا» به معنای خوشی و سعادت؛ و «اَهمائی» به معنای برای آن کس که.
هومباخ این دعا را «فرمولهای بسیار رمزآلود با شخصیتی جادویی» توصیف کرده است. زبان این دعا کاملاً اوستایی است و تحلیلهای زبانشناختی نشان میدهد که این دعا توسط خود زرتشت سروده شده است.
۴. فسیل زبانی: چرا این متن از خودِ اوستا نیز کهنتر است؟
برای درک اهمیت بینظیر این نسخه، باید به تاریخ کتابت اوستا نگاه کنیم. اوستا برای سدهها به صورت سینهبهسینه و شفاهی منتقل میشد و تنها در دوران ساسانیان (سدهٔ سوم تا هفتم میلادی) به صورت مکتوب درآمد. اما قدیمیترین نسخههای خطیِ بازمانده از اوستا که به دست ما رسیدهاند، بسیار متأخرتر هستند.
کهنترین نسخهٔ خطیِ شناختهشده از اوستا، نسخهای است با نام رمز K7a که در دانشگاه کپنهاگ نگهداری میشود و به سال ۱۲۷۸ میلادی بازمیگردد. سایر نسخههای خطی اوستا نیز عموماً متعلق به سدههای سیزدهم و چهاردهم میلادی هستند.
حالا این نسخهٔ سغدیِ دونهوانگ را با این تاریخ مقایسه کنید:
· نسخهٔ سغدی دونهوانگ: سدهٔ نهم میلادی (۸۰۰ تا ۹۰۰ میلادی)
· کهنترین نسخهٔ خطی اوستا (K7a): ۱۲۷۸ میلادی
تفاوت زمانی: حدود ۴۰۰ سال
یعنی این نسخهٔ سغدی، حدود ۴۰۰ سال کهنتر از کهنترین نسخهٔ خطیِ بازمانده از خودِ اوستا است. اما این همهٔ ماجرا نیست. خودِ آوانویسیِ «اشم وهو» در این نسخه، به زبانی نوشته شده که از زبان اوستاییِ استاندارد نیز کهنتر است و به دوران هخامنشیان میرسد. به عبارت دیگر، این متن نه تنها کهنترین سند مکتوب زرتشتی است، بلکه کهنترین نمونهٔ مکتوب از تلفظِ واقعیِ یک نیایش اوستایی را به ما ارائه میدهد – تلفظی که به زمان خود زرتشت بسیار نزدیکتر است.
به همین دلیل است که پژوهشگران این متن را «فسیل زبانی» مینامند؛ فسیلی که آوایِ ازدسترفتهٔ یک زبانِ کهن را برای ما بازآفرینی میکند.
۵. سغدیان و زبانشان: پل ارتباطی میان تمدنها
سغدیان، مردمانی ایرانینژاد بودند که سرزمینشان سغد، در ماوراءالنهر (ازبکستان و تاجیکستان امروزی) قرار داشت و مرکز آن شهر سمرقند بود. آنان بازرگانانی چیرهدست بودند که در طول جادهٔ ابریشم سفر میکردند و جوامع سغدی در تمامی ایستگاههای این مسیر تجاری شکل گرفته بود. کالاهای آنان شامل طلا، نقره، فلفل، مشک، گندم، ابریشم و پارچههای گوناگون میشد.
زبان سغدی، از زبانهای ایرانیِ میانهٔ شرقی است که از سدهٔ نخست تا سدهٔ سیزدهم میلادی رواج داشت. این زبان با فارسی باستان و فارسی میانه (پهلوی ساسانی) همخانواده است، اما تفاوتهایی نیز دارد. سغدیها خطی برگرفته از آرامی داشتند که راستبهچپ نوشته میشد.
پس از ورود اسلام به ایران، زبان فارسی دری به تدریج جایگزین سغدی شد، اما برخی عناصر سغدی وارد فارسی و دیگر زبانهای محلی شدند. امروز، زبان سغدی از میان رفته است، اما گویشی از آن به نام یغنابی هنوز در درهٔ یغناب در تاجیکستان توسط گروهی اندک تکلم میشود.
یافتن این نسخه در دونهوانگ، نشان میدهد که سغدیان آیین زرتشتی خود را تا دل چین امروزی نیز با خود برده بودند. در خود دونهوانگ، شواهدی از وجود آتشکدهای زرتشتی از سدهٔ چهارم میلادی وجود دارد که تا سدهٔ دهم میلادی همچنان پابرجا بود.
۶. رمزگشایی پس از هزار سال: تاریخ ترجمهٔ متن
این نسخه در سال ۱۹۰۷ توسط اورل استاین کشف شد، اما رمزگشایی و شناساییِ دقیقِ آن تا اواسط دههٔ ۱۹۷۰ میلادی به طول انجامید.
تنها در سال ۱۹۷۶ بود که نیکلاس سیمز-ویلیامز (Nicholas Sims-Williams)، ایرانشناس برجستهٔ بریتانیایی و متخصص زبانهای سغدی و بلخی، این قطعه را بهدرستی شناسایی و منتشر کرد. پیش از او، هانریش رایشلت (Heinrich Reichelt) در سالهای ۱۹۲۸ تا ۱۹۳۱ میلادی، نسخههای سغدیِ موزهٔ بریتانیا را فهرستبندی کرده بود، اما محتوای دقیقِ این قطعه را بهدرستی تشخیص نداده بود.
ایلیا گرشویچ (Ilya Gershevitch)، ایرانشناس روسیتبار، نیز در همان سالها به تحلیلِ زبانشناختیِ این متن پرداخت و از ویژگیهای آواییِ کهنِ آن، چنین نتیجهگیری کرد که سغدیان این دعا را پیش از گروش به آیینهای دیگر (مانند بودیسم یا مانویت) میشناختهاند.
امروز، این نسخه در کتابخانهٔ بریتانیا در لندن نگهداری میشود و در نمایشگاههای مختلفی از جمله «چشمانداز جادهٔ ابریشم» به نمایش درآمده است.
۷. جمعبندی: گنجینهای برای هویت و دانش
نسخهٔ خطی سغدیِ دونهوانگ (Or.8212/84) را میتوان چنین خلاصه کرد:
ویژگی توضیح
قدمت سدهٔ نهم میلادی (۸۰۰–۹۰۰ م)
محل کشف غار ۱۷ موگائو، دونهوانگ، چین
کاشف اورل استاین (۱۹۰۷)
نگهداری کتابخانهٔ بریتانیا، لندن
محتوای بخش اول آوانویسیِ دعای «اشم وهو» به خط سغدی
محتوای بخش دوم روایت سغدی از گفتوگوی زرتشت با ایزد
کهنترین نسخهٔ خطی اوستا نسخهٔ K7a، سال ۱۲۷۸ م، دانشگاه کپنهاگ
تفاوت زمانی حدود ۴۰۰ سال کهنتر از کهنترین اوستا
مترجمان و پژوهشگران هانریش رایشلت (۱۹۲۸–۳۱)، ایلیا گرشویچ (۱۹۷۶)، نیکلاس سیمز-ویلیامز (۱۹۷۶)
این نسخه، بیگمان کهنترین سند مکتوبِ بازمانده از آیین زرتشتی و کهنترین نمونهٔ ثبتشده از تلفظِ یک متن اوستایی است. این متن، پلی است میان ما و روزگار زرتشت؛ روزگاری که زبان اوستایی زبانی زنده بود و «اشم وهو» بر زبانِ مریدانِ پیامبر جاری میشد. برای ایرانیان امروز، این سند نه فقط یک متن دینیِ کهن، بلکه بخشی از هویتِ ملی و باستانی آنان است؛ گواهی بر تمدنی که نوشتار را پاس داشت و پیامِ راستی را در دلِ کویرهای دونهوانگ برای هزاران سال به امانت نهاد.
—
منابع: کتابخانهٔ بریتانیا (British Library)، پروژهٔ بینالمللی دونهوانگ (IDP)، دانشنامهٔ ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica)، پژوهشهای نیکلاس سیمز-ویلیامز و ایلیا گرشویچ.
کشف کهن ترین و قدیمیترین کتیبه ای که نام زرتشت پیامبر در آن آمده است.
دین هخامنشیان . دلایل زرتشتی بودن هخامنشیان
زرتشت پیامبر در زمان کدام پادشاه زندگی میکرد ؟
