لیست اشاره به نام ماد در منابع میان رودان
بازدیدها: 0
در این نوشتار از وبگاه تاریخ و فرهنگ آریا، به بررسی جامع اشارههای دولت و سرزمین ماد در لوحها، کتیبهها و سالنامههای میانرودانی میپردازیم. دولت ماد اولین دولت آریایی ایران در عصر تاریخی است. برای درک بهتر، ابتدا باید به این نکته اشاره کنیم که ایران به دو دوران تاریخی و پیش از تاریخ یعنی دوران اساطیری تقسیم میشود. بیگمان، در دوران پیش از تاریخ پادشاهان و پهلوانان زیادی به ایران خدمت کردهاند مانند آرش یا رستم و خاندان دستان و شاهان پیشدادی یا کیانیان نخستین در آثار شفاهی یا داستانها برجای مانده است، اما دولت ماد اولین دولت آریایی است که نام آن در آثار تاریخی دولتهای همسایه برجای مانده است. این تمایز، جایگاه ویژه ماد را در تاریخ ایرانزمین مشخص میسازد.
بنیانگذاری دولت ماد: نخستین پادشاهی تاریخی آریایی ایران
پیشتر گفته بودیم نخستین پادشاهی تاریخی آریایی دولت هیتی بود که در آناتولی حکومت میکرد.
دولت هیتی نخستین پادشاهی آریایی
بر اساس نوشتههای هرودوت، تاریخنگار یونانی، دولت ماد در حدود سال ۶۷۸ پیش از میلاد توسط دیاکو (Deioces) بنیانگذاری شد. دیاکو که در ابتدا بهعنوان داوری عادل در میان قبایل ماد شناخته میشد، توانست قبایل پراکنده را متحد کرده و نخستین دولت متمرکز آریایی را تأسیس کند.
نکته قابل توجه آنکه، تاریخدانان یونان باستان به تصریح اشاره کردهاند که مادیها آریایی بودهاند و در آثار پیش از این که مادیها را ماد بخوانند آنها را آیانا میخواندند. هرودوت در کتاب خود به صراحت مینویسد که مادها در قدیم «آریایی» نامیده میشدند.
شواهد اورارتویی: نام «آرهو»
جالب است که در کتیبه اورارتویی رازلیق که به سرزمین ماد حمله کرده بود تصریح میکند به سرزمین آرهو حمله کرده است. هریو و هرا شکل اوستایی نام آریا است. این کتیبه که متعلق به آرگیشتی دوم، پادشاه اورارتو (۷۳۰-۶۸۵ پ.م.) است، از تسخیر «سرزمینهای آرهو» یاد میکند که همان نام باستانی سرزمین آریاییهاست
نام آریا در کتیبه اورارتویی رازلیق
آریا نام آذربایجان در کتیبه های اورارتویی
با این مقدمه، به سراغ بنیاد نخستین شاهنشاهی آریایی میرویم. بر پایه گزارش هرودوت، «دیاکو» (یا هووخشترهی یکم در برخی روایات) در حدود سال ۶۷۸ پیش از میلاد توانست قبایل پراکنده ماد را گرد هم آورد و حکومتی متمرکز تأسیس کند. او شهر تاریخی هگمتانه (همدان کنونی) را به عنوان نخستین پایتخت دولت ماد برگزید و دژی هفتلایه بر روی تپهای باستانی بنا نهاد که بعدها الگوی کاخهای هخامنشی شد. با این حال، پیش از استقلال کامل ماد، این سرزمین در منابع همسایگان با نامهایی ضبط شده که ریشه آریایی دارند و گواهی بر قدمت این قوم هستند.
اکنون به فهرست تفصیلی کهنترین تا جدیدترین اشارههای میانرودانی به سرزمین و دولت ماد میپردازیم که در لوحهای گلی، سالنامههای پادشاهان آشور و اورارتو و نیز کتیبههای بابلی و هخامنشی به جای مانده است:
۱. کتیبه اورارتویی آرگیشتی دوم (حکومت: ۷۱۳–۶۸۰ پ.م.)اگرچه از نظر تاریخی متأخرتر از برخی منابع آشوری است، اما از کهنترین نمونههای نام «آریا» برای ماد به شمار میرود. در کتیبه رازلیق، آرگیشتی دوم اورارتویی از لشکرکشی به سرزمین «آرهو» یاد کرده است. تلفظ این واژه به اورارتویی Ar-hu یا Ari-hu ضبط شده و دلیل نگارش آن، ثبت پیروزی پادشاه اورارتو بر قبایل آریاییِ شمالغرب ایران است. این سند نشان میدهد که پیش از آنکه آشوریان نام «ماد» را رواج دهند، اورارتیها این سرزمین را با ریشه آریایی «آرهو/هریو» میشناختند.
۲. شلمنسر سوم (حکومت: ۸۵۸–۸۲۴ پ.م.) – کهنترین اشاره آشوریدر سالنامههای این پادشاه قدرتمند آشوری، مربوط به بیستوچهارمین لشکرکشی او در حدود سال ۸۳۶ پ.م.، برای نخستین بار در تاریخ به نام «ماد» برمیخوریم. تلفظ دقیق در متن اکدی به صورت Madai (مَداای) ثبت شده است. هدف از نگارش این اشاره، ثبت پیروزی آشور بر قبایل ماد و ستاندن خراج از آنان است. شلمنسر سوم مدعی شد که تا کوههای «بیکنی» (البرز مرکزی) پیش رفته و غنایم فراوانی از اسب و چهارپایان گرفته است.
۳. شمشی-ادد پنجم (حکومت: ۸۲۴–۸۱۱ پ.م.)وی در کتیبههای بازمانده از لشکرکشیهایش به نواحی شرقی، بار دیگر از سرزمین Madai یاد کرده است. این بار دلیل اشاره، شکست شورشیان ماد بود که با دولت آشور بیعت شکسته بودند. تلفظ در این دوره همچنان به صورت Madai (مَداای) در لوحهای گلی یافت میشود. این سنگنوشته نشان میدهد که مادها در آن سالها هنوز به صورت قبایل پراکنده بودند و آشوریان برای سرکوب آنان مجبور به انجام لشکرکشیهای مکرر میشدند.
۴. ادد-نیراری سوم (حکومت: ۸۱۱–۷۸۳ پ.م.)در کتیبههای این پادشاه، اصطلاح «Māt Mada-a-a» (به معنای «سرزمین مادها») برای نخستین بار به کار رفته است. تلفظ این عبارت به اکدی Māt Mada-a-a (مات مَدا-آ-آ) ضبط شده است. دلیل این اشاره، فتح همزمان سرزمین ماد و سرزمین پارسوا (پارس) در حوالی سال ۸۰۰ پ.م. است. این سند یکی از معدود مدارکی است که ماد و پارس را در کنار هم و به عنوان سرزمینهای آریاییِ خراجگزار آشور معرفی میکند.
۵. تیگلات-پیلسر سوم (حکومت: ۷۴۵–۷۲۷ پ.م.)در سالنامههای نهمین سال پادشاهی او، بار دیگر به سرزمین ماد با تلفظ KURMa-da-a اشاره شده است. KUR در اکدی به معنای «کوهستان» یا «سرزمین» است و تلفظ کامل به صورت «کور مادا» ثبت شده. دلیل نگارش، لشکرکشی گسترده و تبعید اجباری ۶۵,۰۰۰ نفر از مردم ماد به نواحی دیگر امپراتوری آشور است. این بزرگترین کوچ اجباری ثبتشده از مادها در سده هشتم پ.م. به شمار میرود.
۶. سارگون دوم (حکومت: ۷۲۲–۷۰۵ پ.م.)در کتیبههای معروف او، از سرزمین ماد با تلفظ Mādāya (مادایا) یاد شده است. دلیل اصلی این اشاره، شکست سنگین مادها و دستگیری «دایوکّو» (Dayaukku) است که بسیاری از پژوهشگران او را همان دیاکو، بنیانگذار دولت ماد، میدانند. سارگون دوم به خود میبالد که دایوکّو را به همراه خاندانش اسیر کرده و به منطقه «خامات» (در سوریه امروزی) تبعید کرده است. این سند نشاندهنده اوج گیرایی دولت نوپای ماد و واکنش شدید آشور به آن است.
۷. سناخریب (حکومت: ۷۰۵–۶۸۱ پ.م.)در کتیبههای برجایمانده از این پادشاه، بارها عبارت Māt Mada-a-a تکرار شده است. دلیل این ارجاعات، عمدتاً اخبار مربوط به خراجگزاری و سرکوب شورشهای مرزی در نواحی زاگرس است. تلفظ در این دوره به اکدی کلاسیک Māt Mada-a-a تثبیت شده و هیچ تغییری نکرده است.
۸. اسرحدون (حکومت: ۶۸۱–۶۶۹ پ.م.)در منشورهای گلی و کتیبههای این فرمانروای آشوری، ماد با همان تلفظ Māt Mada-a-a آورده شده، اما نوع اشاره تفاوت دارد. او از اتحاد برخی از رؤسای ماد با خود در لشکرکشی به مصر سخن میگوید. این سند نشان میدهد که مادها دیگر صرفاً دشمن نبودند، بلکه به عنوان متحدان جنگی آشور نیز ایفای نقش میکردند. این تغییر رویکرد، نشانهای از رشد قدرت نظامی و سیاسی مادهاست.
۹. آشوربانیپال (حکومت: ۶۶۹ – ح. ۶۳۱ پ.م.)در کتیبههای این آخرین پادشاه بزرگ آشور، تلفظ Madai دوباره پرکاربرد میشود، اما برخلاف گذشته، دیگر خبری از پیروزی آشور بر ماد نیست. دلیل اشاره، اخبار نگرانکننده از قدرتگیری هووخشتره (کیاکسار) و اتحاد مادها با بابلیها است. آشوربانیپال به وضوح از حملات مادها به مرزهای شمالی آشور ابراز نگرانی میکند و این آخرین اشارهی جدی آشوریان پیش از سقوط نینوا (۶۱۲ پ.م.) به دست مادها و بابلیهای متحد است.
۱۰. متون بابلی متأخر (سدههای ۶ و ۴ پ.م.)پس از سقوط آشور، در گزارشهای نجومی و الواح اقتصادی بابلی، از ماد با تلفظ Mādāyu (مادایو) نام برده شده است. این اشارهها بیشتر به بازرگانی، تردد کاروانها و روابط سیاسی عادی میان بابل و ساتراپی ماد در دوران هخامنشی مربوط میشود و حالت نظامی و جنگی ندارد.۱۱. کتیبه بیستون (ح. ۵۲۲ پ.م.)این سند که به فرمان داریوش بزرگ هخامنشی به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و اکدی نوشته شده، نام ماد را به صورت پارسی باستان «Māda» (مادا) ثبت کرده است. دلیل این اشاره، شورش بزرگ مادها علیه داریوش در آغاز پادشاهی او و سرکوب خونین آن به دست سرداران هخامنشی است. این آخرین اشارهی تاریخیِ مستقل به «دولت ماد» پیش از آنکه به عنوان یک ساتراپیِ همیشهی هخامنشی درآید، به شمار میرود.
سرانجام، دولت ماد که توسط دیاکو بنیان نهاده شد و هووخشتره آن را به اوج قدرت رساند، در سال ۵۵۰ پیش از میلاد با پیروزی کوروش بزرگ بر ایشتوویگو (آخرین شاه ماد) فروپاشید، اما نام و میراث آنها به عنوان نخستین دولت آریاییِ ایران در تاریخ، برای همیشه در همین سنگنوشتهها جاودانه ماند.
نام دولت آریایی ماد در لوح فتح نینوا
