آتشکده آذرگشنسب؛ نماد شکوه و ایمان ایران باستان
بازدیدها: 0
ایران پیش از اسلام کشوری بشدت دینی بود و دین مانند امروز در تار و پود ایران در جریان داشت. اغلب روستاها و شهرهای کوچک و بزرگ عبادتگاهی که آتشکده نامیده میشد را داشتند. آتش عنصر مقدس دین زرتشتی و حتی پیش از ظهور زرتشت پیامبر در میان آریاییها، آتش که نماد جهان نور است، مقدس و نیک پنداشته میشد.
در میان آتشکدههای ایران باستان، سه آتشکده از اهمیت و قداست ویژهای برخوردار بودند. یکی در مهد دین زرتشتی یعنی در خطه آذربایجان که برخی از استادان ساسانی زرتشت را فرزند آذربایجان میدانستند بود. یکی آتشکده آذربرزینمهر در خراسان و یکی آتشکده آذرفرنبغ در استان فارس بود. آتشکده آذرفرنبغ آتشکده طبقه روحانیون و موبدان بود. آتشکده آذربرزینمهر آتشکده ویژه طبقه کشاورزان بود و آتشکده آذرگشنسب آتشکده پادشاهان و سلحشوران اسواران بود. پس معلوم است که این آتشکده یعنی آتشکده آذرگشنسب مهمترین آتشکده ایران باستان بوده است.
جایگاه آذرگشنسب در میان سه آتش بزرگ
آذرگُشْنَسْپ، که در متون کهن به صورت «آذرگشسپ» و «آذرشسپ» نیز ثبت شده، آتشکدهای بود که به طبقه جنگاوران، سپاهیان و شاهان اختصاص داشت. این آتشکده نه تنها یک پرستشگاه، بلکه بزرگترین مرکز آموزشی، مذهبی، اجتماعی و عبادتگاه ایرانیان در پیش از ورود اسلام به ایران بهشمار میرفت. وسعت این مجموعه مذهبی، اجتماعی و سیاسی به حدی بود که آن را به وسیعترین تاسیسات دینی و اداری اواخر دوره ساسانی تبدیل کرده بود که تاکنون شناسایی شده است.
اساطیر و تاریخ: از بتخانه تا آتشکده
آتشکده آذرگشنسب حدود ۳۰۰۰ سال قدمت دارد و روایات اساطیری به داستانهایی جالبی به این آتشکده اشاره میکند. بر اساس این روایات، این آتشکده که در کنار دریاچه چیچست قرار دارد، در ابتدا بتخانه بود و در جنگی، شاه کیخسرو کیانی که از نیکنامان اساطیر ایران است و بنا بر گفته بسیاری از شاهنامهپژوهان نیکنامترین شاه شاهنامه است، در جنگی بتپرستان را شکست داد و آتش، عنصر مقدس یکتاپرستان آن موقع ایران را در آن بنا روشن کرد و بتخانه را محل آتشکده و عبادت یکتاپرستان ایران باستان قرار داد که نشان از حضور مزداپرستان نخستین و ابتدایی در ایران باستان است و مزداپرستی چون کیخسرو به جنگ بتپرستان رفته است.
در دوران ساسانی، این آتشکده به اوج شکوه خود رسید. آذربایجان از اوایل دوره ساسانی به سبب همجواری با مسیحیان ارمنی در شمال و رومیان در غرب، به عنوان پایگاه عمده نظامی و به سبب وجود آتشکده آذرگشنسب در تخت سلیمان (شیز باستانی) به عنوان جایگاه دینی مهمی برای ساسانیان به شمار میآمد.
کشف بزرگ؛ گلمهرهایی که هویت را اثبات کردند
ما از اینکه این آتشکده متعلق به آتشکده آذرگشنسب است اطمینان داریم زیرا تعداد زیادی گلمهر پیدا شده که در یکی از این گلمهرها بهصورت دقیق نام آتش آذرگشنسب آمده است.
در کاوشهای باستانشناسان آلمانی و سوئدی در تخت سلیمان، شمار فراوانی مُهر و اثر مُهر (نقشی که توسط مُهرها بر روی گِل ایجاد شده است) از اواخر دوره ساسانیان کشف شده است. این گلمهرها که بر روی آنها نقش و کتیبههایی به خط پهلوی ساسانی (زبان فارسی میانه) حک شده، به روشن شدن اوضاع اداری آن دوره، به ویژه نام کارکنان و بلندپایگان این ناحیه و حتی نوع مقام و سمت آنها کمک بسیاری کرده و سبب فزونی دانش ما از مجموعه نامهای خاص از آن دوران گشتهاند.
*** بر روی یکی از این گلمهرهای ارزشمند، کتیبهای به خط پهلوی ساسانی حک شده است که ترجمه آن چنین است: «موبدِ خانه آتش گشنسب» (mowbed i xanag i Ādur i Gušnasp). این عبارت که به زبان فارسی میانه بر روی گل نقش بسته، به وضوح نام «آذرگشنسب» را بر خود دارد و سمت والای این آتشکده را به عنوان یکی از سه آتشکده مقدس و اصلی ایران باستان تأیید میکند. کشف همین مُهر که نام آذرگشنسب بر روی آن آمده، سبب اثبات این نام برای تخت سلیمان امروزی شده است.
علاوه بر این، از طریق تصاویر و نشانههای موجود بر روی این مُهرها، به باورها و اعتقادات مردم در آن دوران نیز میتوان پی برد. همچنین روشن شدن نام برخی ضرابخانهها که به صورت اختصار بر روی سکههای آن دوران آمده، نیز مدیون این کشف بزرگ است.
معماری و شکوه یک مجموعه بینظیر
بقایای مجموعه تاریخی آتشکده آذرگشنسب در درون حصاری بیضیشکل و با دروازههای بزرگ مربوط به دوره ساسانی و آثاری از دوران اسلامی باقی مانده است. این محوطه باستانی در ۴۵ کیلومتری شمال شرقی شهرستان تکاب و در جنوب دریاچه ارومیه قرار دارد و بقایای معماری از دو دوره هخامنشیان و ساسانیان را در خود جای داده است.
آتشکده آذرگشنسب به اشتباه به بنای تخت سلیمان شهرت یافته است. برای پیشگیری از ویرانی این اثر در جریان یورش اعراب به ایران، این اثر را با داستانهایی از سلیمان پیامبر تقدس بخشیدند تا مورد هجوم قرار نگیرد و ویران نشود.
سرانجام آتشکده در طوفان تاریخ
این آتشکده بزرگ که قرنها مرکز دینی و نظامی شاهنشاهی ساسانی بود، سرانجام در سال ۶۲۴ میلادی و در حمله هراکلیوس، امپراتور رومیان، به ایران ویران شد. بعدها آباقاخان، برادرزاده هلاکوخان، بر روی ویرانههای این آتشکده مسجدی بنا کرد که آن نیز بعدها ویران شد و تنها کاشیهایی با نقش و خط برجسته از آن به جا مانده که امروزه در موزه رضا عباسی نگهداری میشود.
امروزه مجموعه تخت سلیمان به عنوان یکی از مهمترین آثار تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است و یادآور شکوه و عظمت ایران باستان و ایمان ریشهدار نیاکان ماست.
در سال جاری یعنی سال ۱۴۰۵ چند قطعه گچ بری در یک محل باستانی در خراسان پیدا شده که احتمال کشف چهره شاهنشاه بزرگ یزدگرد ساسانی را نیدهد. اهمیت این کشف در این است که این احتنال را قوت نیدهد محل دقیق آتشکده آذربرزین مهر را در خراسان روشن میند. اما با توجه به گل مهر های آتشکده آذرگشنسب ما این اطمینان را داریم که آتشکده دقیقا آتشکده آذرگشنسب بوده است.
کشف چهره آخرین شاهنشاه ساسانی، آیا واقعا چهره یزدگرد سوم کشف شد ؟
کشف کهن ترین و قدیمیترین کتیبه ای که نام نزرتشت پیامبر در آن آمده است.
