تیسفون ابر شهر ایران باستان
بازدیدها: 0
تیسفون ابر شهر ایران باستان که برای قرن ها پایتخت بزرگترین تمدن بشری و شکوهمند ترین فرمانروایی دوران باستان یعنی ایران شهر بود.
شاهنشاهان شکوهمند اشکانی و شاهنشاهان بزرگ ساسانی از این شهر بر نیمی از جهان متدن شناخته شده آن دوران فرمانروایی میکردند.
تیسفون زمانی پایتخت نیمی از جهان بود که در این سیاره خاکی تنها دو قدرت و دو کشور بزرگ وجود داشت و یکی ایران شهر اهورائی بود و یکی امپراتوری روم بود.
حضور امرپراتوری روم در آناتولی و شرق فرات شاهنشاهان ایران باستان را ناگذیر کرده بود برای سرعت بخشیدن به امر دفاع در برابر لشگر کشی های دشمن رومی پایتخت را به نزدیکی مرزهای غربی منتقل کنند و این چنین تیسفون پایتخت ایران برای قرن های طولانی شده بود .
تیسفون قلب فرهنگی و سیاسی ایران شهر برای سالهای طولانی بود و شاهنشاهی از این شهر ایران را که بیشتر از ۵ برابر ایران کنونی بود و تا سیحون رو و آمودریا در آسیای میانه امتدهد داشت اداره میکرد.
تیسفون شکل دهنده هویت ایران کنونی و ایران نوین است.
شهر تیسفون در سال ۱۲۰ پیش از میلاد، در دوران شکوه شاهنشاهی اشکانی، بنیاد نهاده شد. مهرداد یکم، شاهنشاه بزرگ اشکانی، پس از پیروزی بر یونانیان، این شهر را در کرانه خاوری رود دجله بنا کرد و آن را به اقامتگاه خاندان شاهی تبدیل نمود. تیسفون به عنوان پایتخت غربی شاهنشاهی اشکانی در میانرودان ساخته شد و تا زمان اردوان پنجم، آخرین شاهنشاه اشکانی، همچنان تختگاه ایران باقی ماند. با برآمدن شاهنشاهی ساسانی در سال ۲۲۴ میلادی، اردشیر بابکان تیسفون را به عنوان پایتخت رسمی خود برگزید و این شهر برای نزدیک به چهار سده دیگر، مرکز سیاسی و اقتصادی شاهنشاهی ایران بود. در این دوران طولانی، تیسفون نه تنها مقر فرمانروایی، بلکه کانون تصمیمگیریهای بزرگ تاریخی بود که سرنوشت خاورمیانه و آسیای مرکزی را رقم میزد.
تیسفون در دوران اوج خود، نه یک شهر، بلکه مجموعهای از هفت شهر به هم پیوسته در دو سوی دجله بود، به گونهای که ساکنان آرامیزبان، آن را «ماحوزِه» (به معنای «شهرها») مینامیدند. با گذشت زمان، این مجموعه شهری عظیم در دوره اسلامی با نام «مدائن» شناخته شد. تیسفون در فاصلهای حدود ۳۵ کیلومتری جنوبشرقی بغداد کنونی قرار داشته و در روزگار خود، بزرگترین شهر جهان به شمار میرفت. اگر بخواهیم این فاصله را با ایران امروز بسنجیم، تیسفون در حدود ۴۰۰ کیلومتری غرب مرزهای غربی ایران و نزدیک به ۸۵۰ کیلومتری جنوبغربی تهران واقع است. این موقعیت راهبردی، آن را به دروازه ورود به فلات ایران و هلال حاصلخیز تبدیل کرده بود.
شکوه تیسفون، همچنان در یادگار مانده از آن، یعنی «طاق کسری» یا «ایوان مدائن» به تماشا میایستد. این طاق باشکوه که بخشی از کاخ سلطنتی ساسانیان بود، با دهانهای به پهنای ۲۵ متر و بلندایی نزدیک به ۳۴ متر، یکی از بزرگترین طاقهای آجری تکدهانه جهان است که بدون استفاده از داربست ساخته شده. جنس مصالح به کار رفته در بناهای تیسفون، به ویژه این شاهکار معماری، عمدتاً آجر همراه با ملات گچ بوده است. این انتخاب هوشمندانه، نشاندهنده درایت معماران ایران باستان در استفاده از مصالح بومی و دانش فنی پیشرفتهشان است. دیوارهای عظیم کاخ، ستونهای تزیینی و ایوانهای رفیع، همگی با آجرهایی به ابعاد استاندارد ۳۳ در ۳۳ سانتیمتر چیده شدهاند که پس از ۱۴۰۰ سال هنوز استواری خود را حفظ کردهاند.
این شهر که روزگاری قلب تپنده شاهنشاهی بود، به دلیل قرار گرفتن در خط مقدم رویارویی با روم، پنج بار به دست لشکریان رومی فتح شد. نخستین بار در سال ۱۱۶ میلادی به دست شاهنشاه تراژان افتاد، اما جانشین او یک سال بعد آن را پس داد. در سال ۱۶۵ میلادی، سرداران رومی شهر را آتش زدند و در سال ۱۹۷ میلادی، سپتیمیوس سوروس آن را غارت کرد و صدها هزار تن از ساکنانش را به بردگی گرفت. در سال ۲۸۳ میلادی، کاروس آن را تصرف کرد و سرانجام در سال ۲۹۹ میلادی، گالریوس بار دیگر تیسفون را فتح نمود. با این همه، مشهورترین لشکرکشی رومیان یعنی حمله ژولیان در سال ۳۶۳ میلادی، در برابر دیوارهای تیسفون با شکست روبهرو شد و این شهر بار دیگر شکست را بر پیکر روم تحمیل کرد. هر بار که تیسفون سقوط میکرد، شاهنشاهان ساسانی با بازسازی استحکامات و افزایش شمار نگهبانان، آن را مستحکمتر از پیش برمیافراشتند تا دشمن را از نزدیک شدن بازدارند.
تیسفون، به عنوان یک کلانشهر جهانی، زبانی یکدست نداشت. مردم کوچه و بازار آن به زبان آرامی که گویش محلیاش سریانی بود سخن میگفتند. در مقابل، زبان دربار و دیوانسالاری در دوره اشکانی، زبان پارتی و در دوره ساسانی، زبان فارسی میانه (پهلوی) بود. همچنین زبان یونانی به دلیل همجواری با شهر سلوکیه و زبان عربی نیز به دلیل حضور قبایل عرب، در این شهر رواج داشت. از نظر دینی نیز تیسفون شهری چندگانه بود. در دوره ساسانی، دین زرتشتی به عنوان دین رسمی شاهنشاهی شناخته میشد، با این حال اقلیتهای دینی بسیاری از جمله مسیحیان، یهودیان و پیروان آیینهای گوناگون در کنار یکدیگر در این شهر میزیستند و آن را به شهری پویا و چندفرهنگی تبدیل کرده بودند. کلیساهای نسطوری در جنوب شهر، کنیسههای یهودی در محلههای شرقی و آتشکدههای زرتشتی در مرکز شهر، همگی نشان از مدارای مذهبی و تنوع فرهنگی این ابرشهر داشتند.
تیسفون نه تنها یک شهر، بلکه نماد و هویت یک تمدن بزرگ بود. این شهر پس از ۶۰۰ سال پایتختی و فرمانروایی بر پهنهای از جهان، سرانجام در سال ۶۳۷ میلادی در پی نبرد قادسیه به دست مسلمانان فتح شد و رفتهرفته به ویرانهای متروک تبدیل گشت که مصالح بناهایش برای ساخت شهرهای تازهای چون بغداد به کار رفت. امروزه برای علاقهمندان به آثار تاریخی و گردشگری فرهنگی، بازدید از تیسفون سفری به عمق ایران باستان است. راههای سفر به این مکان، از بغداد به سمت جنوبشرقی و از طریق جادههای استان دیاله در عراق میسر است و بسیاری از گردشگران، با راهنمایان محلی، خود را به ویرانههای طاق کسری میرسانند تا شکوه دیرین را از نزدیک لمس کنند. اگرچه امروز تنها بخشی از ایوان بزرگ و دیوارهای جنوبی کاخ برجای مانده، اما همین بقایا نیز برای بیان عظمت ایران و شکوه ساسانیان کافی است. طاق کسری همچنان پابرجاست و به جهانیان یادآور میشود که زمانی در این مکان، شاهنشاهی میزیست که فرهنگ، هنر و قدرت آن، قرنها بر تاریخ جهان سایه افکنده بود.
نام ایران در کتیبه شاهنشاه اردشیر بابکان
شاهنشاهی ساسانی، ساسانیان چه کسانی بودند ؟
