کلماکره، گنیجنه ای که غارت شد
بازدیدها: 0
در سال ۱۳۶۸ یکی از شاهکارهای مدیریتی آثار باستانی و امنیتی و انتظامی ایران شکل گرفت. چوپانی عزیز نام بهصورت اتفاقی کاشف یکی از بزرگترین گنجینههای تاریخ شد که از آن به عنوان ششمین گنجینه بزرگ تاریخ نیز یاد میشود. حتماً با این حجم از تعداد قطعات، این گنجینه بزرگترین گنجینه تاریخ ایران حداقل در عصر مدرن بوده است.
اما این عزیز چوپان ما بهجای اینکه راه بیفتد و مانند بسیاری دیگر از کاشفان گنجینههای باستانی برود پیش مأموران پلیس یا مأموران باستانشناسی، راه میافتد تا این گنجینه را پول کند. از آن طرف هم قاچاقچیان شامهشان تیز میشود که آقا خبری در راه است و خبر بزرگی شده.
حالا احتمالاً خیلی از کسبه زیرزمینی آثار تاریخی خبر را فهمیدهاند، بجز مراجع امر قانونی در ایران. یعنی قاچاقچیها و تعداد زیادی از بومیان منطقه فهمیده بودند و گنجینه را پول نیکردند، اما مدیران نابغه امور باستانی و انتظامی در خواب بودند! بیکفایتی مأموران و مسئولان ضربهای سخت به آثار ملی و هویتی ایران وارد کرد و ایران را از داشتن گنجینهای بزرگ محروم کرد.
در همان سالها در جیرفت نیز کوچک و بزرگ نفری یک بیل برداشته بودند و آثار تمدن جیرفت را غارت میکردند و پلیس خواب، باستانشناسی خواب، دولت خواب، وزارت اطلاعات خواب، اما قاچاقچیان بیدار، خریداران کشورهای جنوب خلیج فارس بیدار. خریدار بیدار، فرشنده بیدار، غارتکننده بیدار، اما پلیس و دولت ایران در خواب.
گنجینه غار کلماکره؛ خزانهای در دل زاگرس
حالا کار ما اینجا درمورد گنجینه بزرگ غار کلماکره در لرستان است. این غار در شهرستان پلدختر، در دل کوههای زاگرس واقع شده. نام «کلماکره» در زبان لری به معنای «جایگاه بز کوهی و درخت انجیر» است. دهانه غار بهگونهای پنهان است که تا سالها از دید رهگذران مخفی مانده بود.
این آثار متعلق به هزاره اول پیش از میلاد با قدمتی حدود ۲۷۰۰ تا ۲۸۰۰ سال است. درباره ماهیت تمدنی آن که متعلق به کدام تمدن ایران باستان است، محل اختلاف است. نظرات گوناگونی مطرح شده است: برخی آن را متعلق به تمدن عیلام و خزانه سلطنتی خاندان «ساماتورا» میدانند، عدهای آن را به حمله اسکندر مقدونی نسبت میدهند و گروهی نیز آن را به دوران هخامنشیان مرتبط میدانند.
این گنجینه نشاندهنده اساطیر ایران باستان، ارزشهای معنوی و دینی و باستانی و بسیاری از ارزشهای ایرانی بوده است.
کشف و غارت؛ ماجرای تلخ یک خزانه
پاییز سال ۱۳۶۸ بود که «عزیز»، شکارچی محلی، برای شکار به کوهستان صعبالعبور رفت. او در تعقیب یک بز کوهی گمشده از گلهاش بود که به درون غاری کشانده شد و ماجرای کشف بزرگ از اینجا آغاز شد.
همین شد که مرد شکارچی از آن روز به بعد، هر صبح به بهانه شکار راهی کلماکره میشد و گنجی با خود میآورد و با کمک پسرعمهاش آن را میفروخت. تا اینکه زمزمه گنج پنهان به گوش همه رسید و کمکم همه وسوسه شدند. غار مورد هجوم مردم قرار گرفت و هر چه اشیاء تاریخی در آن وجود داشت را با خود بردند؛ هیچچیزی از اشیاء داخل غار باقی نماند.
سال ۷۱ میراث فرهنگی وارد موضوع شد و در چند مرحله به کاوش پرداخت، اما در کاوش حتی یک قلم شیء پیدا نشد. تأسفبار آنجاست که بعد از غارت اشیاء تاریخی، طبیعت غار نیز از سوی سودجویان از بین رفت.
اشیاء گنجینه؛ از نظر شکل و جنس
تعداد دقیق اشیاء این گنجینه روشن نیست؛ برخی منابع تعداد را بیش از ۵ هزار قطعه، برخی ۳ هزار و برخی ۲ هزار تخمین زدهاند. آنچه مسلم است، این گنجینه یکی از بزرگترین کشفیات تاریخی جهان بوده است.
از نظر شکل، اشیاء به چند دسته اصلی تقسیم میشوند:
· ظروف تشریفاتی و ریتونها: شامل جامهای حیوانی (تکوکها)، بشقابهای نفیس، کاسههای ماهیبادامی و جامهای زرین و سیمین
· مجسمهها و پیکرکها: شامل تندیسهای حیوانات و انسان، صورتکها و ماسکهای طلایی تزیینشده با سنگ لاجورد و عاج
· اشیاء تزیینی و شخصی: پلاکها، زیورآلات، سکههای طلا و سرسنجاقهای قدیمی
از نظر جنس نیز اشیاء عمدتاً به سه دسته تقسیم میشوند:
· طلا: شامل نقابها، ماسکها و زیورآلات گرانبها
· نقره: شامل ریتونها، جامها و بشقابها
· مفرغ (برنز): شامل پیکرکها، ظروف برنزی و برخی اشیاء فلزی
دستگیری متخلفان
یک سال دادگاه طول کشید. خردهپاها پس از چند بازجویی آزاد شدند، ۲ نفر تبرئه و چند نفری به چند ماه زندان محکوم شدند و سرکرده شبکه که بزرگترین عتیقهفروش بود، به مجازات سنگینتری محکوم گردید.
اشیاء امروز در کدام موزهها نگهداری میشوند؟
در طول این سالها، دولت جمهوری اسلامی ایران تلاش کرده این آثار را پس بگیرد و تعدادی از آنها را نیز پس گرفته، اما تعداد زیادی در موزههای کشورهای ژاپن، فرانسه و آمریکا قرار دارد.
در داخل ایران، تعداد محدودی از این اشیاء در موزهها نگهداری میشوند. آنچه امروز در موزه ایران باستان (موزه ملی ایران) در تهران، موزه قلعه فلکالافلاک در خرمآباد و موزههای ایلام و تبریز موجود است، همگی از دست قاچاقچیان کشف و پس گرفته شده است.
در خارج از ایران، اشیاء به غارترفته در موزههای معروف جهانی از جمله موزه لوور (پاریس)، موزه بریتانیا (لندن)، موزه متروپولیتن (نیویورک) و موزه میهو (ژاپن) به نمایش گذاشته شدهاند.
واقعیت تلخ این است که از بیش از ۲۰۰۰ قطعه، فقط ۱۰ درصدشان در موزههای ایران نگهداری میشوند. سازمان میراث فرهنگی لرستان اعلام کرده است ۲۳۰۰ اثر از غار کلماکره به غارت رفته و در نقاط مختلف جهان پراکنده است.
سخن پایانی
ماجرای غار کلماکره، یکی از غمانگیزترین صفحات میراثفرهنگی ایران است. گنجینهای که اگر سالم به دست باستانشناسان میرسید، یکی از مهمترین اسناد برای شناخت تاریخ ایران باستان محسوب میشد. اما به دلیل غارت گسترده، محل دقیق اشیاء در غار مشخص نیست و بسیاری از اطلاعات علمی درباره نحوه چیدمان و کاربرد آنها برای همیشه از بین رفته است.
امید که روزی شاهد بازگشت تمام این میراث گرانبها به میهن باشیم.
دیو غار کلماکره، مجسمه جن در ایران باستان
